İran’da Maddāḥ Geleneği: Ritüel, Toplumsal Hafıza ve Siyasal Söylem
Özet Görüntüleme: 38
/ 
PDF İndirme: 9
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.19483638Anahtar Kelimeler:
İran, Maddāḥlık, Kerbelâ, Toplumsal Hafıza, Siyasal SöylemÖzet
Bu çalışma, İran’daki maddāḥlık geleneğini tarihsel derinliği, ritüel bağlamı ve modern dönemde kazandığı sosyo-politik işlevler çerçevesinde derinlemesine incelemektedir. Şii İslam dünyasının teolojik, kültürel ve toplumsal dokusunda merkezi bir yer tutan Kerbelâ anlatısı, maddāḥlar aracılığıyla yalnızca dini bir anma pratiği olmaktan çıkarak toplumsal hafızanın ve siyasal söylemin her an yeniden üretildiği dinamik bir alana dönüşmüştür. Çalışmada, Maurice Halbwachs’ın kolektif hafıza, Jan Assmann’ın kültürel bellek, Pierre Bourdieu’nun habitus ve Michel Foucault’nun iktidar kuramları temel alınarak, maddāḥ performanslarının kitle mobilizasyonu, toplumsal rıza üretimi ve ideolojik meşruiyet inşasındaki hayati rolü analiz edilmektedir. Tarihsel bir perspektifle, geleneğin İslam öncesi İran yas kültüründeki (Siyavuş miti) kökenlerinden başlayarak Safevî, Kaçar, Pehlevi dönemleri ve özellikle 1979 İran İslam Cumhuriyeti sonrasındaki dönüşümü ele alınmaktadır. Bu bağlamda, İran-Irak Savaşı’ndaki seferberlik işlevi, liderlik krizleri ve halef atama süreçlerinde maddāḥların oynadığı kritik rol ile günümüzde dijitalleşme ile kazandığı küresel boyut mercek altına alınmaktadır. Çalışma, maddāḥlığın geleneksel bir yas pratiğinden modern bir siyasal seferberlik aracına evrilme sürecini nitel bir perspektifle ortaya koymayı amaçlamaktadır. Nadir Cevadi, Mehdi Resuli, Meysem Mutii ve Maḥmūd Karīmī gibi günümüzün önde gelen maddāḥlarının performansları üzerinden, maddāḥın sesi, performansın estetiği ve yarattığı duygusal atmosferin toplumsal kimliğin inşasındaki ontolojik yeri tartışılmaktadır. Makale, maddāḥlığın sadece bir yas ritüeli değil, aynı zamanda İran’ın toplumsal ve siyasal yapısını anlamak için anahtar bir kurum olduğunu savunmaktadır.
Referanslar
Abrahamian, E. Iran between Two Revolutions. Princeton University Press, 1982.
Aghaie, K. S. The Martyrs of Karbalā: Shi’i Symbols and Rituals in Modern Iran. University of Washington Press, 2004.
Ali, A. Z. “Conjuring Karbala Online and Offline: Experiences of the ‘Authentic’ in Shiʾa Majalis.” Journal of Muslims in Europe 11/1 (2022), 124-145. https://doi.org/10.1163/22117954 bja10050
Anderson, B. Imagined communities: Reflections on the origin and spread of nationalism. Verso Books, 2006.
Arjomand, S. A. The Turban for the Crown: The Islamic Revolution in Iran. Oxford University Press, 1988.
Assmann, J. Cultural Memory and Early Civilization: Writing, Remembrance, and Political Imagination. Cambridge University Press, 2011.
Āshūrpūr, S. Ta’ziyeh, namāyish-hā-yi Īrānī. Intishārāt-i Sūrah-yi Mihr, 2010.
Başçı, V. “Safevilerde İdeolojik Bir Propaganda Anlatısı: Hüseyin Kürd-i Şebüsterî Halk Hikâyesinin Karakter Merkezli Rol-kimlik Analizi.” Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 30 (2025), 424-448. https://doi.org/10.29029/busbed.1689006
Bell, C. Ritual Theory, Ritual Practice. Oxford University Press, 2009.
Birişık, A. “Es Sebʿu’l Mesânî”. In TDV İslâm Ansiklopedisi. 261 262. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2009. https://islamansiklopedisi.org.tr/es-sebul-mesani
Bourdieu, P. Outline of a Theory of Practice. Cambridge University Press, 1977.
Cannadine, D. “Introduction: Divine Rites of Kings.” In Rituals of Royalty: Power and Ceremonial in Traditional Societies. D. Cannadine & S. Price (Eds.), 1-19. Cambridge University Press, 1987.
Castells, M. The Power of Identity: The Information Age - Economy, Society, and Culture. Wiley-Blackwell, 2010.
Chelkowski, P. Ta’ziyeh: Ritual and Drama in Iran. New York University Press, 1979.
Cole, J. R. I. Sacred Space and Holy War: The Politics, Culture and History of Shi’ite Islam. I.B. Tauris, 2002.
Connerton, P. How Societies Remember. Cambridge University Press, 1989.
Corbin, H. The Man of Light in Iranian Sufism. Translated by N. Pearson. Omega Publications, 1994.
Dabashi, H. Shi’ism: A Religion of Protest. Harvard University Press, 2011.
Dabashi, H. – Chelkowski, P. Bir Devrimi Sahnelemek: İran İslam Cumhuriyeti’nde Propaganda Sanatı. Translated by A. Birer. The Kitap Yayınları, 2018.
Darmagnac, C. “Le tazieh”. Les Cahiers de l’Orient 90/2 (2008), 119-140.
Durkheim, E. Dini Hayatın İlkel Biçimleri. Translated by F. Aydın. Ataç Yayınları, 2005.
Enayat, H. Modern Islamic Political Thought. University of Texas Press, 1982.
Fischer, M. M. J. Iran: From Religious Dispute to Revolution. Harvard University Press, 1980.
Foucault, M. Discipline and Punish: The Birth of the Prison. Pantheon Books, 1977.
Geertz, C. The Interpretation of Cultures: Selected Essays. Basic Books, 1973.
Goffman, E. The Presentation of Self in Everyday Life. Doubleday, 1959.
Gramsci, A. Selections from the Prison Notebooks. International Publishers, 1971.
Habermas, J. The Structural Transformation of the Public Sphere. MIT Press, 1989.
Halbwachs, M. On Collective Memory. University of Chicago Press, 1992.
Hegland, M. E. “Ritual and Politics in Iran.” In Modern Iran: The Culture and Politics of Resistance. N. R. Keddie (Ed.). SUNY Press, 1983.
Hobsbawm, E. – Ranger, T. The Invention of Tradition. Cambridge University Press, 1983.
Hussain, A. J. “The Mourning of History and the History of Mourning: The Evolution of Ritual Commemoration of the Battle of Karbalā.” Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East 25/1 (2005), 78-88. https://doi.org/10.1215/1089201x-25-1-78
Isaloo, A. S. Power, Legitimacy and the Public Sphere: The Iranian Ta’ziyeh Theatre Ritual. Routledge, 2017. https://doi.org/10.4324/9781315447407
Jan, Z. K. “Sacred Suffering and the Construction of Political Spirituality in the Iranian Shiism Discourse.” Critical Research on Religion 11/2 (2023), 171-186. https://doi.org/10.1177/20503032231174205
Kartaloğlu, H. “Migration of Shīʿī Scholars to Safavid Iran According to the Western Researchers.” Turkish Journal of Shiite Studies 1/1 (2019), 25-48.
Kartaloğlu, H. Safevîlerin İlk Döneminde İktidar-Ulemâ İlişkisi. Fecr Yayınları, 2022.
Keddie, N. R. Modern Iran: Roots and Results of Revolution. Yale University Press, 2006.
Luhmann, N. Social Systems. Stanford University Press, 1995.
Mervin, S. “Les larmes et le sang des chiites: Corps et pratiques rituelles lors des célébrations de ‘Āshūrā’ (Liban, Syrie).” Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée, 2006.
Mīrṣādiqī, M. Vāzhah-nāmah-yi hunar-i shā’irī. Kitāb-i Mahnāz, 2006.
Momen, M. An Introduction to Shi’i Islam. Yale University Press, 1985.
Mottahedeh, R. The Mantle of the Prophet: Religion and Politics in Iran. Simon & Schuster, 1985.
Nora, P. “Between Memory and History: Les lieux de mémoire.” Representations 26 (1989), 7-24.
Parsapajouh, S. “Les valeurs en cause. Crise de l’idéologie et crise de la transmission dans la société iranienne depuis la Révolution de 1979.” Archives de sciences sociales des religions 2/166 (2014), 243-268.
Parsapajouh, S. “Religiosités entre étatisation et réappropriation populaire. Les cérémonies d’’Āshūrā en Iran.” In Marques in-désirables: Le religieux au prisme de l’ethnicisation et de la racisation. S. Tersingi, C. Veincent-Mory & M. C. Willem (Eds.). 75-87. Éditions Pétra, 2019a.
Parsapajouh, S. “À qui sont ces martyrs?” Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée 145 (2019b), 29-58.
Richard, Y. Shi’ite Islam: Polity, Ideology, and Creed. Blackwell, 1995.
Ricoeur, P. Memory, History, Forgetting. University of Chicago Press, 2004.
Said, E. W. Orientalism. Pantheon Books, 1978.
Scharbrodt, O. “Contesting Ritual Practices in Twelver Shiism: Modernism, Sectarianism and the Politics of Self-flagellation (taṭbīr).” British Journal of Middle Eastern Studies 50/5 (2023), 1067-1090. https://doi.org/10.1080/13530194.2022.2057279
Sennett, R. Together: The Rituals, Pleasures and Politics of Cooperation. Yale University Press, 2012.
Thompson, J. B. The Media and Modernity: A Social Theory of the Media. Stanford University Press, 1995.
Turner, V. The Ritual Process: Structure and Anti-structure. Aldine Publishing, 1969.
Uygur, H. – Rexhepi, A. (Eds.). İran Düşünce Tarihi. İRAM Yayınları, 2019.
Üstün, İ. S. “Vilāyat-i faqīh”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 19-22. TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 2013. https://islamansiklopedisi.org.tr/velayet-i-fakih
Yeşil, A. “Bāztāb-e qiyām-e ʿĀšūrā va vāqeʿe-ye Karbalā dar ašʿār-e fārsī qabl az qodrat-yābī-ye Ṣafaviyye.” RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi 17 (2019a), 536–549. https://doi.org/10.29000/rumelide.657935
Yeşil, A. “Bāztāb-e vāqeʿe-ye ʿĀšūrā va qiyām-e Emām Ḥoseyn (ʿa) dar ašʿār-e fārsī: Az qodrat-yābī-ye Ṣafaviyye tā dowrān-e moʿāṣer.” RumeliDE Journal of Language and Literature Studies 16 (2019b), 677–692. https://doi.org/10.29000/rumelide.619690
Yılmaz, A. “İmam Hüseyin’in Yasçıları: Gelenekten Günümüze İran’daki Şiî Matem Merasimlerinde Meddahlar.” İran Çalışmaları Dergisi 5/2 (2021), 303-336. https://doi.org/10.33201/iranian.1017532
Zonis, M. The Political Elite of Iran. Princeton University Press, 1971.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Ahmet Yeşil
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
